งานศิลปะมีลิขสิทธิ์กี่ปี เรื่องที่ศิลปิน นักออกแบบ และนักสะสมควรรู้

“`html

อายุการคุ้มครองลิขสิทธิ์ผลงานศิลปะ

สำหรับศิลปิน นักออกแบบ เจ้าของ gallerist หรือแม้กระทั่งผู้สะสมผลงาน ศิลปะไม่เพียงแต่นำเสนอคุณค่าทางจิตใจ สุนทรียศาสตร์ และเรื่องราวส่วนบุคคลเท่านั้น แต่ในเชิงโครงสร้างโครงสร้างทางเศรษฐกิจ ศิลปะยังเป็น “ทรัพย์สินทางปัญญา” ที่สร้างมูลค่าทางการเงินอย่างมหาศาล อย่างไรก็ตาม คำถามสำคัญที่มักสร้างความสับสนให้กับผู้คนในวงการเสมอคือ “กฎหมายคุ้มครองงานศิลปะยาวนานแค่ไหน?” และ “เมื่อไรที่งานศิลปะจะกลายเป็นของทุกคน?”

ตามพระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. 2537 (และฉบับแก้ไขเพิ่มเติม) ของประเทศไทย งานศิลปะทุกแขนงเมื่อถูกสร้างสรรค์ออกมาเป็นรูปธรรม จะได้รับการคุ้มครองสิทธิโดยอัตโนมัติทันทีโดยไม่ต้องผ่านกระบวนการจดทะเบียน แต่ระยะเวลาหรือ “อายุการคุ้มครอง” นั้นถูกกำหนดไว้อย่างมีเงื่อนไขตามประเภทของผลงานและลักษณะของผู้สร้างสรรค์ เพื่อสร้างสมดุลระหว่างการคุ้มครองประโยชน์ของศิลปิน กับการเปิดโอกาสให้สังคมได้ใช้ประโยชน์จากศิลปวัฒนธรรมอย่างเหมาะสม

1. งานวิจิตรศิลป์ (Fine Art)

งานวิจิตรศิลป์ หรือ งานศิลปกรรมทั่วไป หมายถึง งานสร้างสรรค์ที่เน้นคุณค่าทางสุนทรียภาพและความงามเป็นหลัก ไม่ว่าจะเป็น จิตรกรรม (ภาพวาด), ประติมากรรม (งานปั้น งานหล่อ), ภาพพิมพ์, สถาปัตยกรรม (การออกแบบอาคาร/วิศวกรรมสถาปัตย์) ตลอดจนงานภาพถ่ายและภาพประกอบต่างๆ

กฎหมายให้ความคุ้มครองงานวิจิตรศิลป์ในระดับสูงสุด เนื่องจากถือเป็นงานสร้างสรรค์อันเกิดจาก อัตลักษณ์และสติปัญญาเฉพาะตัวของบุคคล โดยแบ่งระยะเวลาคุ้มครองดังนี้:

• สร้างสรรค์โดยบุคคลธรรมดา (ศิลปินเดี่ยว) ลิขสิทธิ์จะได้รับการคุ้มครอง ตลอดชีวิตของศิลปิน และคุ้มครองต่อเนื่องไปอีก 50 ปี นับตั้งแต่ปีที่ศิลปินเสียชีวิต เหตุผลที่กฎหมายต่ออายุให้อีกครึ่งศตวรรษหลังเสียชีวิต ก็เพื่อรับประกันว่าทายาทหรือผู้รับมรดกของศิลปินจะยังคงได้รับผลประโยชน์ทางเศรษฐกิจจากสติปัญญาของบรรพบุรุษ
• กรณีการสร้างสรรค์ร่วม (Co-creators) หากเป็นผลงานที่ศิลปินหลายคนร่วมกันสร้างสรรค์ ลิขสิทธิ์จะคุ้มครองตลอดชีวิตของศิลปินทุกคน และจะ นับต่อไปอีก 50 ปี โดยเริ่มนับจากปีที่ศิลปินร่วมคนสุดท้ายเสียชีวิต
• นิติบุคคล / นามแฝง / ไม่ปรากฏชื่อศิลปิน หากผลงานถูกสร้างขึ้นภายใต้นามแฝงที่ไม่ทราบตัวตนจริง หรือสร้างสรรค์ขึ้นในนามองค์กรบริษัท (นิติบุคคล) อายุการคุ้มครองจะเท่ากับ 50 ปี นับตั้งแต่ได้สร้างสรรค์ผลงานขึ้นมา หรือ 50 ปี นับแต่มีการนำผลงานออกโฆษณาเผยแพร่เป็นครั้งแรก

หมายเหตุการนับเวลา กฎหมายลิขสิทธิ์กำหนดให้การนับอายุคุ้มครองหลังการเสียชีวิต หรือหลังการเผยแพร่ ให้เริ่มนับนับตั้งแต่วันที่ 1 มกราคม ของปีถัดไปหลังจากเกิดเหตุการณ์นั้นๆ (เช่น ศิลปินเสียชีวิต มิ.ย. 2026 ระยะเวลา 50 ปีจะเริ่มนับ 1 ม.ค. 2027)

2. งานศิลปประยุกต์ (Applied Art)

งานศิลปประยุกต์ คือ ผลงานศิลปะที่นำองค์ประกอบด้านศิลปะไปประยุกต์เข้ากับประโยชน์ใช้สอยในชีวิตประจำวัน เช่น การออกแบบลวดลายผ้า/สิ่งทอ, การออกแบบผลิตภัณฑ์, บรรจุภัณฑ์, ดีไซน์เฟอร์นิเจอร์ หรือเครื่องประดับ

เนื่องจากงานศิลปประยุกต์มักเกี่ยวข้องกับการผลิตอุตสาหกรรม การแข่งขันทางการค้า และระบบตลาดอย่างใกล้ชิด กฎหมายจึงกำหนดอายุการคุ้มครองไว้สั้นกว่างานวิจิตรศิลป์เพื่อไม่ให้เกิดการผูกขาดในเชิงพาณิชย์ยาวนานเกินไป

• ระยะเวลาคุ้มครอง มีอายุ 25 ปี นับตั้งแต่ได้สร้างสรรค์ผลงานขึ้นมา หรือ 25 ปี นับแต่ได้มีการนำออกโฆษณาเผยแพร่เป็นครั้งแรก

การแยกระหว่าง “วิจิตรศิลป์” และ “ศิลปประยุกต์” จึงเป็นประเด็นที่ต้องพิจารณาอย่างระมัดระวัง เพราะงานภาพวาด (วิจิตรศิลป์) ชิ้นหนึ่งอาจมีอายุคุ้มครองตลอดชีวิต+50 ปี แต่หากภาพวาดนั้นถูกออกแบบมาเพื่อนำไปสกรีนลงบนแก้วน้ำหรือเสื้อยืดเพื่อวางจำหน่ายโดยเฉพาะแต่แรก สถานะของงานอาจถูกจัดเป็นศิลปประยุกต์ ซึ่งมีอายุคุ้มครองเพียง 25 ปีเท่านั้น

3. งานจ้างทำของและงานสร้างสรรค์โดยหน่วยงานรัฐ

อีกหนึ่งกรณีที่พบได้บ่อยในวงการศิลปะคือ การที่ศิลปินได้รับการว่าจ้างจากบุคคลภายนอก หรือองค์กรภาครัฐให้สร้างสรรค์งานศิลปะขึ้นมา

• งานสร้างสรรค์ตามคำสั่งรัฐ งานศิลปกรรมที่สร้างขึ้นโดยการจ้าง ตามคำสั่ง หรืออยู่ภายใต้การควบคุมของหน่วยงานราชการหรือองค์กรของรัฐ ลิขสิทธิ์จะมีอายุ 50 ปี นับตั้งแต่สร้างสรรค์ หรือนับตั้งแต่ได้มีการนำออกเผยแพร่ครั้งแรก
• งานจ้างทำของโดยเอกชน หากบุคคลทั่วไปหรือบริษัทเอกชนจ้างศิลปินให้ทำผลงาน (เช่น งานวาดภาพเหมือน หรือภาพ mural บนผนังโรงแรม) กฎหมายกำหนดให้ลิขสิทธิ์ตกเป็นของ ผู้ว่าจ้าง เว้นแต่จะมีข้อตกลงในสัญญาเป็นอย่างอื่น โดยระยะเวลาคุ้มครองจะอิงตามประเภทของผู้ว่าจ้างว่าเป็นบุคคลธรรมดาหรือนิติบุคคล

4. สิทธิทางศีลธรรม (Moral Rights) สิทธิที่ไม่เคยหมดอายุ

แม้ว่า “สิทธิในเชิงพาณิชย์” (Economic Rights) เช่น สิทธิในการทำซ้ำ ดัดแปลง เผยแพร่ หรือเก็บค่าลิขสิทธิ์ จะมีวันหมดอายุตามกาลเวลาที่กฎหมายกำหนด แต่ยังมีสิทธิอีกประเภทหนึ่งที่ ไม่มีวันหมดอายุ นั่นคือ “สิทธิทางศีลธรรม”

สิทธิทางศีลธรรมคุ้มครองผูกพันกับตัวศิลปินตลอดไป โดยให้สิทธิแก่ศิลปินในการ

• แสดงตนว่าเป็นผู้สร้างสรรค์ สิทธิในการระบุชื่อตนเองลงบนผลงาน หรือห้ามไม่ให้ผู้อื่นนำชื่อตนไปอ้างอิงผิดๆ
• ห้ามดัดแปลงแก้ไขจนเสียชื่อเสียง ห้ามไม่ให้บุคคลใดนำผลงานไปตัดทอน ดัดแปลง หรือกระทำการใดๆ ที่ก่อให้เกิดความเสียหายต่อชื่อเสียงและเกียรติยศของศิลปิน

แม้ผลงานจะตกเป็นของสาธารณะไปแล้ว หรือสัญญาการโอนลิขสิทธิ์จะจบลง บุคคลอื่นก็ยังไม่มีสิทธิอ้างตนว่าเป็นผู้แต่งภาพนั้น หรือนำผลงานไปทำลายชื่อเสียงของผู้สร้างสรรค์เดิมได้

5. เมื่อสิ้นสุดคุ้มครอง การก้าวเข้าสู่ “สาธารณสมบัติ” (Public Domain)

เมื่อระยะเวลาการคุ้มครองสิ้นสุดลง ผลงานศิลปะชิ้นนั้นจะตกเป็น “สาธารณสมบัติ” (Public Domain) โดยทันที นี่คือช่วงเวลาที่ผลงานศิลปะถูกปลดล็อคพันธนาการทางกฎหมายลิขสิทธิ์

• ความหมายทางกฎหมาย บุคคลทั่วไป สตาร์ทอัพ ศิลปินรุ่นใหม่ หรือผู้ประกอบการ สามารถนำผลงานชิ้นนั้นไปใช้ประโยชน์ ทำซ้ำ ดัดแปลง ปรินท์ขาย สกรีนลงสินค้า นำไปประกอบภาพยนตร์ หรือต่อยอดเป็นผลงานชิ้นใหม่ได้ทันทีโดยไม่ต้องขออนุญาต และไม่ต้องจ่ายค่าตอบแทน (Royalties) แก่ทายาทของศิลปินอีกต่อไป
• ตัวอย่างในระดับโลก ผลงานภาพเขียนระดับตำนานอย่าง Mona Lisa ของ ลีโอนาร์โด ดา วินชี, The Starry Night ของ วินเซนต์ แวน โก๊ะ หรือภาพพิมพ์ไม้ The Great Wave off Kanagawa ของ โฮคุไซ ได้กลายเป็นสาธารณสมบัติมานานแล้ว จึงเห็นภาพเหล่านี้ปรากฏอยู่บนแก้วกาแฟ เสื้อผ้า เคสโทรศัพท์ หรือแม้กระทั่งถูกนำไปทำเป็น NFT และแอนิเมชันได้อย่างเสรี

กฎหมายคุ้มครองลิขสิทธิ์งานศิลปะไม่ได้ถูกออกแบบมาเพื่อ “ล็อก” ผลงานไว้เป็นของคนใดคนหนึ่งไปตลอดกาล แต่ถูกวางโครงสร้างอย่างปราณีตเพื่อ กระตุ้นและปกป้องแรงบันดาลใจ ในช่วงชีวิตของศิลปินและครอบครัว ขณะเดียวกันก็กำหนด “วันหมดอายุ” ไว้ เพื่อส่งมอบมรดกทางปัญญาและศิลปวัฒนธรรมเหล่านั้นกลับคืนสู่สังคม ให้คนรุ่นหลังได้นำไปเรียนรู้ ต่อยอด และสร้างสรรค์วัฒนธรรมใหม่ๆ สืบไป

“`